همایش ملی مطالعات علوم تربیتی و رهبری آموزش در قرن 21

صفحه اصلی / اولین همایش ملی مطالعات علوم تربیتی و رهبری آموزش در قرن 21

تبیین الگویی برای تحلیل سوگیری داده‌محور در سامانه‌های آموزشی هوشمند و تأثیر آن بر نابرابری فرصت‌های یادگیری

نویسندگان :

سیده کوثر حسینی¹ بهنام برزگر² میلاد اکبرنیا منصور³ مجید توکلی⁴ فهیمه فلاح نژاد⁵ پارمیدا توکلی⁶ موسی نوری عزیزی⁷ مریم لاری⁸ وحید معصومی کریمی⁹

1- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 2- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 3- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 4- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 5- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 6- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 7- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 8- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل 9- دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل

کلمات کلیدی :

سوگیری الگوریتمی،سامانه‌های آموزشی هوشمند،نابرابری فرصت‌های یادگیری،عدالت آموزشی،تحلیل داده‌محور

چکیده :

با گسترش سامانه‌های یادگیری مبتنی بر هوش مصنوعی، تصمیم‌های آموزشی بیش از پیش توسط الگوریتم‌ها و بر پایه داده‌های کاربران گرفته می‌شود؛ داده‌هایی که اگر بازتاب نابرابری‌های تاریخی، فرهنگی یا طبقاتی باشند، می‌توانند این نابرابری‌ها را در خروجی بازتولید یا حتی تشدید کنند. این مطالعه با رویکرد نظری–تحلیلی و مرور انتقادی مقالات Q1 سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، ابعاد اصلی سوگیری در سامانه‌های آموزشی هوشمند را شناسایی کرد: سوگیری انتخاب و بازنمایی داده، سوگیری فرهنگی و سوگیری الگوریتمی. سپس نشان داد این سوگیری‌ها در توصیه‌های یادگیری، ارزیابی عملکرد، پیش‌بینی موفقیت و دسترسی به منابع آموزشی به نابرابری منجر می‌شوند. مدل مفهومی پژوهش رابطه میان نوع داده، ساختار الگوریتم، سازوکار تصمیم‌گیری و توزیع فرصت‌های یادگیری را توضیح می‌دهد و نقش متغیرهای مداخله‌گر مانند سواد دیجیتال معلمان، شفافیت الگوریتم و نظارت انسانی را برجسته می‌سازد. بر این اساس، استقرار چارچوبی اخلاق‌محور و عدالت‌گرا برای طراحی و پایش این سامانه‌ها در ایران پیشنهاد می‌شود.