همایش ملی مطالعات علوم تربیتی و رهبری آموزش در قرن 21

صفحه اصلی / اولین همایش ملی مطالعات علوم تربیتی و رهبری آموزش در قرن 21

مدل‌سازی کیفی سازوکارهای مقاومت مراجعان نوجوان در برابر مداخله مشاور: تحلیلی مبتنی بر نظریه‌های تنظیم هیجان و رفتار مخرب اجتنابی

نویسندگان :

رضا خنار¹ آتنا فدائی باشی²

1- دانشگاه آزاد بهشهر 2- دانشگاه آزاد بندر گز

کلمات کلیدی :

مقاومت درمانی،نوجوانان،تنظیم هیجان،رفتار مخرب اجتنابی،شرم سمی

چکیده :

مقاومت مراجعان نوجوان یکی از موانع اصلی موفقیت مشاوره و روان‌درمانی است. پژوهش حاضر با هدف مدل‌سازی کیفی سازوکارهای مقاومت نوجوانان ایرانی در برابر مداخله مشاور و با تأکید بر نقش تنظیم هیجان و رفتار مخرب اجتنابی انجام شد. مطالعه با رویکرد نظریه داده‌بنیاد (نسخه استرابی و کوربین) و با شرکت 28 نوجوان 14 تا 18 ساله (16 دختر و 12 پسر) که حداقل چهار جلسه مشاوره داشته و مقاومت آشکار نشان داده بودند، اجرا شد. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های عمیق نیمه‌ساختاریافته جمع‌آوری و به‌صورت هم‌زمان با روش سه‌مرحله‌ای کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند. نمونه‌گیری هدفمند و نظری تا رسیدن به اشباع نظری کامل ادامه یافت و اعتبار پژوهش از طریق triangulation چندگانه، member checking ، ممیز خارجی و زنجیره کامل شواهد تأمین گردید. پدیده محوری «مقاومت به‌عنوان تلاش لحظه‌ای و ناهشیار برای تنظیم هیجان‌های هسته‌ای طاقت‌فرسا (شرم سمی، ترس از طرد شدن، خشم منتقل‌شده و درماندگی) از طریق رفتارهای مخرب اجتنابی» تعریف شد. مدل نهایی شامل شرایط علی (هیجان‌های هسته‌ای)، شرایط زمینه‌ای (سبک دلبستگی ناایمن، ترومای بین‌فردی، فرهنگ شرم‌محور)، شرایط مداخله‌گر (رفتارهای مشاور)، چهار طبقه استراتژی اجتنابی (هیجانی، شناختی، رفتاری، بین‌فردی) و پیامدهای کوتاه‌مدت (کاهش تنش) و بلندمدت (تداوم چرخه مشکل) بود. مقاومت نوجوانان نه یک رفتار نافرمانی، بلکه یک مانور اضطراری تنظیم هیجانی است. تغییر پارادایم از «شکستن مقاومت» به «تنظیم مشترک هیجان در لحظه مقاومت» و توجه ویژه به تأیید شرم قبل از محتوا می‌تواند نرخ ترک درمان را به‌طور چشمگیری کاهش داده و اثربخشی مداخلات با این گروه سنی را افزایش دهد. مدل ارائه‌شده به‌عنوان یک چارچوب بومی و فرآیندی قابلیت کاربرد گسترده در آموزش، نظارت بالینی و طراحی پروتکل‌های درمانی نوجوانان در ایران را دارد.